Helder & Wijzer

Op twee LinkedIn-groepen, Competentiegericht onderwijs en Platform Projectonderwijs, discussiëren docenten momenteel enthousiast over de vraag: ‘Hoe richt je projectonderwijs in?’ Die vraag valt natuurlijk in allerlei deelaspecten uiteen. Ik noem nu maar even twee hete hangijzers: structuur en beoordeling. In deze post presenteer ik hiervan twee mooie – gekregen – plaatjes. Ze komen van Joep Nellissen, docent Dier en zorg en Biologie aan MBO Helicon Nijmegen.

Structuur

Structuur is warm omdat we zoeken naar de juiste balans tussen zelf ontdekken en gestuurd worden. Die balans verschuift natuurlijk in de loop van de studiejaren. Aan het begin va de opleiding op mbo- of hbo-niveau wil je de studenten in elk geval een methode leren die hen helpt om uiteindelijk zelf structuur aan hun projecten te geven.

De kern van die methode is: eerst denken dan doen. Veel studenten doen liever dan denken, daarom hebben ze voor beroepsonderwijs gekozen. En denken is nog niet eens genoeg. Je moet ook nog van alles opzoeken en LEZEN. In het mbo is het nog een beetje lastiger dan in het hbo om de studenten eerst de Waarom en Wat-vragen te laten beantwoorden, dan de Hoe en Wie en dan pas te gaan uitvoeren.

Joep Nellissen, docent Dier en Zorg en Biologie van Helicon Nijmegen heeft met zijn collega’s een poster ontwikkeld om studententeams te helpen stap-voor-stap te werken.

Poster Projectfasen, klik om te vergroten

Ik word hier heel blij van. Het is projectmanagement in zijn simpelste vorm. Als ik docent was zou ik hem meteen ‘jatten’ en in alle lokalen en vergaderhokjes ophangen. Ben je consult aan het geven, dan hoef je maar te wijzen naar de poster en te vragen: ‘Waar zijn jullie nu?’ en ‘Wat ga je nu doen?’ Dit schema past bij elke projectmanagementtheorie. Misschien moet de projectleider van de Noord-Zuidlijn hem ook boven bureau hangen.

Je kunt natuurlijk nog wel discussiëren over de terminologie. Ik zou bij stap 1 kiezen voor Projectvoorstel, bij stap 2 voor Projectplan en bij stap 3 voor Planning. Maar het is natuurlijk maar net wat je gewend bent.

Ik zie zowel bij stap 2 als bij stap 3 staan dat Plan van Aanpak en Draaiboek samen ingeleverd moeten worden. Dat lijkt een beetje gek want het ‘Draaiboek’ wordt immers pas in stap 3 opgesteld. Juist nadat studenten geïnventariseerd hebben wat ze al weten en nog aan kennis, middelen en mensen nodig hebben, kunnen ze een draaiboek (of ‘activiteitenplanning’) gaan opstellen.

Om het voor beginnende studenten nog makkelijker te maken kun je hen een format voor het PvA meegeven waarin de onderwerpen en vragen vertaald zijn naar hoofdstuk- en paragraaftitels. Dan wordt het een invuloefening, maar dat maakt niet uit, zolang de inhoud die leerlingen erin zetten ‘eigen’ is.

Beoordeling

Dan de beoordeling. Dat kan gaan over de vraag hoe je punten toekent aan werk dat studenten als team inleveren. Ga je met een checklist werken waarbij het voldoen aan een criterium een bepaald aantal punten oplevert, misschien ook nog met een weging en ga je dat totaal dan weer delen om op een eindcijfer uit te komen? Gedoe! Dit kan makkelijk leiden tot langdurige onderhandelingen en gezever over een puntje meer of minder.

Ik denk dat je het meer holistisch moet bekijken. Als een product niet aan de ene eis voldoet, voldoet het vaak ook niet aan een andere. Denk aan een opleidingsontwerp. Heb je de doelgroepkenmerken niet goed onderzocht dan passen de gekozen werkvormen vaak ook niet. Spreek je producten met studenten door op de kwaliteitscriteria en gebruik je daarbij de stappen:

1. Wijkt het product af van de gestelde criteria?
2. Zo ja, wat zijn daarvan de gevolgen voor het gebruik door de doelgroep?
3. Hoe belangrijk is het dus om dit onderdeel te verbeteren?

Dan kom je vanzelf op een uitkomst: goed, voldoende of nog onvoldoende. Met cijfers geven in projectonderwijs maak je de beoordeling alleen maar onnodig ingewikkeld.

Maar aan een procedure voor puntentoekenning gaat nog een heel andere discussie vooraf. Deze wordt helder met deze cartoon die Joep Nellissen heeft laten maken.

Behaviorisme versus constructivisme

Wie bepaalt wat de juiste oplossing is? Is de docent bereid om zich open te stellen voor de beelden die de studenten van het resultaat hebben? Is het product goed als het een brug is geworden, of als mensen op de goedkoopste en veiligste manier aan de overkant komen? Denkt de docent zelf mee vanuit de eisen of vergelijkt hij het werk van de studenten met zijn docentenhandleiding?

Beoordeling en de waarde van een diploma

Competentiegericht onderwijs of nieuw leren heeft al vanaf het begin onder vuur gelegen. Jammer genoeg wordt projectonderwijs hier negatief mee geassocieerd. Er ligt daarom een belangrijke opdracht bij ons aanhangers van PrO om hard te maken dat studenten in projectonderwijs weliswaar anders leren dan in traditionele onderwijsvormen maar wel veel dieper als we de beoordeling goed voor elkaar hebben op de gebieden:

• kwaliteit van het beroepsproduct
• verworven kennis en inzicht in de beroepstaak en onderliggende theorie
• toegepaste methodische werkprocessen
• samenwerking en communicatie om als team tot een gedeelde uitkomst te komen

Bereiken de studenten hierop een goed niveau, dan zijn ze een diploma waard. Praat hierover mee op het Platform Projectonderwijs.

Van Wim van der Zwan, ‘geestelijk vader’ van Projecten in maatschappelijke context (Pimc) kreeg ik twee publicaties die docenten en managers helpen om een goed model te ontwikkelen voor projectonderwijs in mbo en hbo.

Knutselen met variabelen

Onderstaand rapport is vooral interessant omdat per aspect van de leeromgeving een aantal variabelen is beschreven. Denk aan de functie van het bedrijf dat als opdrachtgever optreedt (van zelf een bedrijf oprichten, via een bedrijf als klant of een fictieve bedrijfscontext), de rol van de docent (van manager van het fictieve bedrijf tot ondersteunende coach), de inbedding van projecten in het curriculum, inzet van ict, enzovoort.

Je kunt door die variabelen te combineren je eigen 3D-model in elkaar knutselen waarin alle perspectieven logisch zijn. Kies je bij voorbeeld voor echte bedrijven als klant die klussen aanmelden dan hangt het van de voortgang van de leerlingen af of die nog interessant zijn. De werkprocessen en competenties die leerlingen nog moeten bewijzen, bepalen of de klus waar de klant mee komt wordt aangenomen. Een ‘intern uitzendbureau’ kan zoeken naar leerlingen die de competenties waar de klus om vraagt nog open hebben staan.

De school als kenniscentrum

Pimc als het verst uitgewerkte model

Pimc wordt al een paar jaar toegepast in verschillende ROC’s, toevallig vooral in het groen onderwijs. In onderstaand boekje van het Ontwikkelcentrum staat dit model voor projectonderwijs beschreven. Wat ik hier zo goed aan vind is dat het lukt om de opdrachtgever een grote rol te geven en dat leerlingen/studenten alleen maar echte klussen plannen en uitvoeren. Ze werken in een bedrijf en oefenen met leidinggeven aan vmbo’ers die ook een deel van het werk doen. Het zou mooi zijn om hier ook hbo’ers bij te betrekken die op strategisch niveau innovatieve ideeën kunnen uitwerken met de mbo’ers als praktische critici.

Alle docenten de deur uit

Competenties beoordelen

Beide publicaties zeggen jammer genoeg weinig over het beoordelen van competenties binnen een projectonderwijscontenxt. Joep Nelissen is hierover een discussie begonnen op de LinkedIn-groep Platform Projectonderwijs.

Sinds een paar maanden ben ik lid van de Interessegroep Projectmanagement en Hoger Onderwijs van IPMA, de Nederlandse vereniging voor projectmanagers. Doel van dit clubje is om het onderwijs op dit gebied te stimuleren. Vind ik natuurlijk belangrijk want projectmanagement is de basis onder projectonderwijs.

Harm Meijer, Management Consultant bij IT-bedrijf Sogeti, neemt ook deel aan de groep. Hij heeft tot twee jaar geleden bij de Erasmus Universiteit, Faculteit Informatica en Economie docenten en studenten begeleid bij IT-projecten. Ik benieuwd naar zijn ervaringen. Heeft hij nog tips voor een goede introductie van PM als middel om de kwaliteit van projectonderwijs te vergroten?

Hoe was je start?
‘Hoogleraar Rodney Turner en de onderwijsdirectie van de Erasmus Universiteit vonden het in destijds het collegejaar 2000-2001 belangrijk dat studenten  van de opleiding Informatica & Economie projectmatig leerden te werken. De docenten die de projecten begeleidden waren daar niet direct heel enthousiast voor. Ze moesten heel erg wennen aan hun rol als opdrachtgever.’

Wat was er voor docenten moeilijk aan die rol?
‘Ze zagen zichzelf eigenlijk niet als opdrachtgever en hadden geen beeld van hun taken, verantwoordelijkheden en bevoegdheden. Ze vonden de studenten die in de rol van projectleider steeds maar vragen kwamen stellen, een beetje lastig. We zijn daarom snel begonnen met sessies voor docenten over de spelregels waar een opdrachtgever zich in een projectmanagementcontext aan moet houden.‘

Wat gaf je aan de studenten mee?
‘Durf te vragen, stel je zelfbewust op als opdrachtnemer. Is je nog niet helder wat de opdrachtgever wil dat je oplevert, vraag dan net zo lang tot je SMARTe specificaties op papier hebt. Krijg je dat niet voor elkaar, geef de opdracht dan terug. Ik heb dat met studenten in rollenspellen geoefend.’

Pfoe, kwam dat altijd wel goed tussen studententeam en hun docent-opdrachtgever?
‘Ja, meestal wel. Projecten duurden een half jaar en in de periode zag je eerst afstand tussen docent en studenten. Mede door mijn begeleiding en de groei in assertiviteit en relationele vaardigheid van studenten, kwamen ze dichter bij elkaar. Het lukte hen om de hiërarchie los te laten. Door de studenten hun rol van kritisch-betrokken projectmanager goed te leren neerzetten, raakten de docenten ook meer gemotiveerd voor hun opdrachtgeverschap. Ze gingen zich meer in de projecten verdiepen zodat ze wel goede antwoorden konden bieden op vragen naar randvoorwaarden, eisen en wensen en dergelijke.’

Werkte deze onderwijsvorm voor alle studenten goed?
‘Het viel me op dat studenten die van het hbo kwamen de methodiek veel makkelijker oppakten dan studenten die van het vwo kwamen. Voor deze echte doeners is het heel gewoon om het werk praktisch te organiseren, goede afspraken te maken over rollen, de aanpak en taakverdeling. Aziatische studenten vonden het moeilijk. Je zag hen soms afschakelen. Het vraagt toch wel veel communicatieve vaardigheid om goed in zo’n groep mee te draaien.’

Hoe gaat het nu bij Erasmus?
‘Jammer genoeg is de belangstelling voor projectmanagement de laatste jaren verminderd bij de Faculteit Informatica en Economie .  Door reorganisatie en veranderingen in het onderwijswerkveld zijn ook een aantal docenten met wie ik toen werkte vertrokken.  Het vak projectmanagement krijgt minder aandacht en wordt niet meer zoals in het college jaar 2000-2001 en de jaren daarna gesteund door de onderwijsdirectie.

Projectmanagement op het leerplan
Harm en ik vinden het samen zonde dat de opgebouwde ervaring weer weg is. We zijn het eens dat projectmanagement gewoon in het curriculum moet staan, niet als extraatje, maar als kerncompetentie voor studenten in de IT en andere technische en economische richtingen.

Projectmanagement Onderwijsdag

Op 15 juni houdt de Interessegroep een seminar om kennis te delen over projectmanagement en projectonderwijs in het hbo en wo. Dan gaan we met docenten en teammanagers onderzoeken hoe we de organisatie en begeleiding van projecten kunnen verbeteren en wat een goede didactiek is voor projectmanagement. Je vindt het programma op de IPMA-site. Kom ook!